Letters from Fontainhas: Three Films by Pedro Costa

l_p0014263996

Trong thời đại của political correctness thì việc đá sang chính trị trong khi bình phim đã trở thành một mốt thời thượng thay vì nói về giá trị bản thân tác phẩm.

Khó lòng một bộ phim về dục tính không bị đưa lên giàn hoả thiêu bởi một tập đoàn các nhà nữ quyền, rằng một gã đàn ông trung niên dị tính thì biết quái gì về tình dục của hai cô gái đồng tính. Khó lòng để một đạo diễn da trắng làm phim về một nước da màu mà không bị chỉ trích về góc nhìn phiến diện. Nhưng chúng ta đã quên mất rằng điện ảnh là chủ quan, dù góc nhìn chủ quan đó thuộc đạo diễn hay nhân vật.

Không phải đạo diễn nào cũng có đủ gan (và cả sự xa xỉ) của việc dám đi ngược dòng, và hậu quả tất yếu là giờ người ta chỉ dám làm những bộ phim về đời mình, tự sự, góc nhìn thân thuộc, của sự an toàn. Một gã da trắng phương Tây làm phim về Kenya có thể không phải sự thật, nhưng một gã Swahili làm phim về Kenya cũng không phải toàn bộ sự thật. Phim của hai gã gộp lại, may ra, mới đạt đến điểm gần nhất của sự thật. Dù sự thật ấy có méo mó hay dị dạng đến mức như nào đi nữa.

Continue reading “Letters from Fontainhas: Three Films by Pedro Costa”

Advertisements

No Country For Objectively Good Film

teorema6 Kopie
Tôi nhớ lại cuộc nói chuyện với một cậu em cách đây gần bốn năm. “Anh có nhớ ra bộ phim nghệ thuật nào không có phát triển nhân vật không?”
Khi ấy tôi đã trả lời cậu ấy rằng:
“Để trả lời cho câu hỏi trên thì chắc phải cần kha khá thời gian vì có quá nhiều phim chẳng dựa theo nhân vật (character-driven) hoặc dựa theo cốt truyện (plot-driven). Cái này chúng ta phải hiểu sâu hơn về điện ảnh vì phim ảnh đại chúng đã gieo vào đầu người xem một định kiến có sẵn về điện ảnh, rằng nó phải là xoay quanh cốt truyện hay nhân vật nên mới có chuyện cãi nhau, bình luận xem phim này có làm tốt phần nội dung hay phát triển nhân vật hay không. Nếu không tức là phim dở. 

Nói một cách nôm na thì những phim đặc biệt mà em nhắc đến ấy có phát triển nhân vật và có nội dung, nhưng nó theo kiểu rất “khác thường”, nên ta không áp những quy chuẩn bình thường vào được. Nói là có “phát triển nhân vật” hay không thì rất rộng, phải nói là có “phát triển nhân vật theo mô hình cấu trúc của Hollywood” không? Vì thực ra, nếu một phim hay, thì có nhân vật, sẽ tự khắc có phát triển nhân vật, nhưng trong những trường hợp này phim không đi sâu vào nói hay phác họa nhân vật hay giúp ta đồng cảm hay hiểu nhân vật. Nhân vật chỉ là một phần của cảnh quan phim (filmscape). Nhân vật ở đây là một phần không tách rời của filmscape – nếu tách rời ra thì vô nghĩa, thế nên không dùng từ “phát triển nhân vật” trong những trường hợp này.

 

Continue reading “No Country For Objectively Good Film”

Parajanov

parajanov-bars

Số mệnh của phần nhiều những nghệ sĩ vĩ đại thực thụ ngày xưa thường là kết thúc bi thảm. Điều đó làm những người trẻ như tôi và bạn, những người luôn dõi theo hình bóng họ, muốn trở thành một cái gì đó vượt lên trên sự tầm thường trở nên nản lòng. Vì chúng ta biết bản thân mình, sinh ra và lớn lên trong sung sướng, hư hỏng vì công nghệ, đang phải lo lắng những thứ tiểu tiết, mải chạy theo những giá trị vô hồn và nhão nhoẽt – sẽ không bao giờ có thể trở thành vĩ đại như họ.

Sergei Parajanov.

Jean-Luc Godard cảm thán, “Trong đền thờ điện ảnh có ánh sáng, hình ảnh và hiện thực. Chủ của ngôi đền ấy là Parajanov.”
Michelangelo Antonioni ca ngợi Parajanov là đạo diễn xuất sắc nhất trong lịch sử.
Mikhail Vartanov thì, “Sau Griffith và Eisenstein, điện ảnh thế giới không thực sự có phát hiện nào mang tính cách mạng cho đến khi The Color of Pomegranates của Parajanov ra đời.”

Continue reading “Parajanov”

My favorite films since 2000

15_lynch_theredlist.jpg

Nói một cách thẳng thắn, chấm điểm (thang 10 hay thang 5) cho phim với tôi là một việc vô nghĩa. Cho dù là imdb, rottentomatoes, Metacritics, mubi, letterbox… Vì một bộ phim tôi cho 10 điểm có thể chẳng mang lại tác động gì cho bạn và ngược lại. Nghệ thuật là chủ quan và nó nên được nhìn nhận như vậy. Chính nhờ sự chủ quan ấy mà điện ảnh mới có thể dùng làm phương tiện nghiên cứu và bộc phá các hiện tượng xã hội.

Đối với tôi, một bộ phim chỉ có thể rơi vào hai thái cực: tôi thấy hay, hoặc không hay. Tôi ít khi thích sự làng nhàng và những thứ lửng lơ ở giữa.

Danh sách này là những phim tôi thấy thích nhất tính từ năm 2000 đến giờ, không xếp theo thứ tự nào. Như thường lệ, mỗi đạo diễn một phim duy nhất.

Continue reading “My favorite films since 2000”

BIÊN GIỚI CỦA THEO ANGELOPOLOUS

the-suspended-step-02

Trong “The Suspended Step Of The Stork” có cảnh Alexander nhà làm phim tài liệu đi lên phía Bắc Hy Lạp, nơi tiếp giáp với biên giới Thổ Nhĩ Kỳ. Alexander đứng nhìn cây cầu gỗ hẹp nằm giữa khu rừng mờ sương. Ở chính giữa cầu sơn ba vạch kẻ màu da trời (Hy Lạp), trắng và đỏ (Thổ Nhĩ Kỳ). Xa xa phía bên kia đầu cầu, những tay lính Thổ cầm súng máy chờ đợi lẩn khuất trong sương mù. Bước thêm một bước, Alexander thành kẻ không tổ quốc. Bước thêm hai bước, ông ta thành kẻ đã chết.

Hy Lạp vốn là một nước thuộc bán đảo Balkan, không chỉ về địa lý mà còn cả dòng chảy văn hoá. Những mâu thuẫn hệ tư tưởng những năm chiến tranh Lạnh với âm mưu hòng đẩy Hy Lạp ra xa rời các nước Balkan vốn dưới chủ nghĩa cộng sản, chia rẽ tiềm thức người Hy Lạp để xích gần lại các giá trị phương Tây.

Những đường biên giới được lập nên, hiện diện chủ đạo trong bộ ba phim về biên giới Ulysses’ Gaze, The Suspended Step Of The Stork và Eternity And A Day của đạo diễn Theo Angelopolous. Sinh ra giữa thời loạn lạc của Hy Lạp, phim của Angelopolous phản chiếu rõ sự tổn thương nặng nề của đất nước mình. Một thế giới vụn vỡ của cầu, đường, núi non và biên giới.

Continue reading “BIÊN GIỚI CỦA THEO ANGELOPOLOUS”

Phim đặt hàng nhà nước và tư duy phân tích

leni03
Leni Riefenstahl

Cái thứ tính cách con người mà tôi coi trọng nhất đó là tư duy phân tích. Ở thời đại này, người Việt Nam thiếu khả năng biện luận mà đa phần chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Họ chia hai phe cho một vấn đề: chửi và chửi ngược lại bọn chửi. Đa phần những kẻ còn lại, họ sẽ bị dắt mũi bởi một trong hai phe.

Phần nhiều các vấn đề văn hóa, xã hội không bao giờ đơn giản và rành mạch trắng đen như thế. Ta phải phân tích và đánh giá một thông tin đã có theo những góc nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra, dưới những ánh sáng khác nhau, dưới bối cảnh và lịch sử nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của nó một cách lý trí, khoa học, không định kiến và đầy đủ logic cũng như dẫn chứng.
Muốn phản biện hay ủng hộ cái gì, trước tiên hãy hiểu rõ nó đi đã.

Vậy nên hôm nay ta thử nói về “phim đặt hàng bởi nhà nước” – vấn đề bị chê bai muôn thuở ở Việt Nam.

Continue reading “Phim đặt hàng nhà nước và tư duy phân tích”

Paris ở Texas

0

“Anh biết câu chuyện về hai con người này. Họ từng yêu nhau lắm, cô gái thì 17, 18 tuổi gì đấy còn người đàn ông thì già hơn. Hắn ta hơi hoang dại và cục tính – còn cô ấy đẹp lắm, em biết không? Cùng nhau họ biến đời mình thành một cuộc phiêu lưu, ngay từ những việc giản dị như đi bộ mua đồ ăn ở chợ về. Họ cười vì những chuyện ngớ ngẩn hay những câu đùa nhảm nhí. Hắn thích làm cô cười vì những khi đó, họ chẳng quan tâm đến thế giới này như nào nữa, chỉ cần hai người ở bên nhau là quá đủ. Lúc nào họ cũng ở bên nhau. Và hạnh phúc. Đã từng.

Hắn ta yêu cô lắm, hắn không chịu nổi việc phải xa cô một giờ phút nào, vậy nên hắn bỏ việc và chuyển về nhà làm để được gần cô mỗi ngày. Rồi khi tiền hết, hắn lại đi kiếm việc. Rồi lại bỏ. Nhưng rồi cô trở nên lo lắng, hẳn là vì tiền rồi. Tiền không đủ. Chẳng biết bao giờ lương lại đến. Hắn đấu tranh tư tưởng dữ dội lắm, hắn biết mình phải là trụ cột gia đình, nhưng hắn cũng không chịu nổi ý nghĩ phải rời xa cô gái. Mỗi ngày phải rời xa cô, cơn điên trong hắn càng trở nên cuồng loạn. Hắn bắt đầu tưởng tượng ra những việc không có thật, rằng cô đang cặp kè với người khác. Hắn quát hét. Hắn đập đồ. Hắn uống rượu đến say khướt. Hắn giả vờ ở chỗ làm đến đêm muộn để thử cô, nhưng cô không ghen mà chỉ hơi lo cho hắn. Điều ấy càng lắm hắn phát điên, với hắn khi ấy ghen tuông là dấu hiệu của tình yêu hai người.

Nhưng rồi một đêm, cô bảo mình có thai đã được bốn tháng. Cái đêm đã thay đổi hoàn toàn mọi chuyện, cái thai đã thay đổi hoàn toàn mọi chuyện – hắn tu tỉnh, ngừng uống rượu và đi làm đều đặn. Hắn tin tưởng vào tình yêu của cô hơn, vì hắn nghĩ, dù gì cô cũng đang mang trong mình dòng máu của hắn. Hắn tận tụy xây dựng một mái ấm vững chắc cho cả ba. Khi ấy mọi chuyện bắt đầu đảo ngược từ sau khi sinh. Cô trở nên khó chịu với tất cả mọi việc, ngay cả với đứa bé. Hắn cố gắng chiều lòng cô trong mọi vấn đề, đưa cô đi mua sắm, hai vợ chồng đi ăn đi chơi hàng tuần. Hai năm trôi qua, không việc gì có thể làm cô vừa lòng, và mọi chuyện lại quay về vị trí xuất phát điểm. Chỉ có điều lần này hắn biết, mọi chuyện sẽ không thể giải quyết được nữa. Vậy là hắn lại tìm đến rượu. Mỗi khi hắn trở về nhà muộn, cô không ghen tuông hay lo lắng nữa, cô chỉ giận dữ. Cô buộc tội hắn giữ chân cô bằng đứa bé, cô bảo hắn cả ngày cô chỉ nghĩ đến việc trốn chạy. Cô mơ mình trần truồng chạy giữa đường cao tốc, nối tiếp cánh đồng bạc phếch màu nắng, giữa những dòng sông cạn khô. Và mỗi lần đến đoạn đó, tự nhiên hắn đều xuất hiện đúng chỗ và bắt được cô.

Hắn tin lời và buộc chặt chiếc chuông nhỏ vào cổ chân cô, để cô có chạy trốn hắn sẽ phát hiện ra. Nhưng rồi cô nghĩ ra cách nhét nó vào tất để chuông không kêu thành tiếng, lao mình vào màn đêm vô định. Nhưng có một đêm chuông bị tuột ra khỏi tất và hắn tỉnh dậy. Hắn đuổi theo lôi cô về và trói cô lại, về giường nằm mặc cho cô la hét. Mặc cho đứa con trai bé nhỏ đang khóc theo mẹ. Hắn nằm đó, hoảng hốt và ngạc nhiên vì mình không cảm thấy gì. Hắn chỉ muốn ngủ. Lần đầu tiên trong đời, hắn mơ mình được bỏ đi thật xa, lạc lối ở một vùng đất lạ hắn chẳng biết tên, nơi chẳng có tiếng nói hay đường phố. Và khi tỉnh dậy, người hắn nằm trong lửa, ngọn lửa xanh đang thiêu đốt căn nhà và bao trùm chiếc giường nơi hắn nằm. Hắn chạy đi tìm hai người hắn yêu nhất đời, nhưng họ không có ở đó. Chỉ có hắn với cánh tay bỏng cháy, đơn độc và đau đớn. Hắn chạy ra ngoài và lăn người trên nền đất ẩm ướt. Rồi hắn chạy. Chạy cho đến khi mặt trời mọc và kiệt sức. Không ngoái lại ngọn lửa đang bừng cháy một lần nào. Đến khi mặt trời lặn, hắn lại chạy tiếp năm ngày trời, cho đến khi sa mạc phủ kín tầm mắt, không còn một dấu hiệu nào chứng minh sự có mặt của con người trên quả đất này.”

Continue reading “Paris ở Texas”