Letters from Fontainhas: Three Films by Pedro Costa

l_p0014263996

Trong thời đại của political correctness thì việc đá sang chính trị trong khi bình phim đã trở thành một mốt thời thượng thay vì nói về giá trị bản thân tác phẩm.

Khó lòng một bộ phim về dục tính không bị đưa lên giàn hoả thiêu bởi một tập đoàn các nhà nữ quyền, rằng một gã đàn ông trung niên dị tính thì biết quái gì về tình dục của hai cô gái đồng tính. Khó lòng để một đạo diễn da trắng làm phim về một nước da màu mà không bị chỉ trích về góc nhìn phiến diện. Nhưng chúng ta đã quên mất rằng điện ảnh là chủ quan, dù góc nhìn chủ quan đó thuộc đạo diễn hay nhân vật.

Không phải đạo diễn nào cũng có đủ gan (và cả sự xa xỉ) của việc dám đi ngược dòng, và hậu quả tất yếu là giờ người ta chỉ dám làm những bộ phim về đời mình, tự sự, góc nhìn thân thuộc, của sự an toàn. Một gã da trắng phương Tây làm phim về Kenya có thể không phải sự thật, nhưng một gã Swahili làm phim về Kenya cũng không phải toàn bộ sự thật. Phim của hai gã gộp lại, may ra, mới đạt đến điểm gần nhất của sự thật. Dù sự thật ấy có méo mó hay dị dạng đến mức như nào đi nữa.

juventude-photo1

Bộ ba phim “Những lá thư từ Fontainhas” của Pedro Costa kì tài ở chỗ chỉ từ một góc nhìn của mình ông đã đưa ra ánh sáng cuộc sống của khu ổ chuột Fontainhas ở Lisbon dưới cả lăng kính của một kẻ trong cuộc và ngoài cuộc. Costa tự thừa nhận mình chỉ là một khách du lịch ở Fontainhas, không hơn không kém – nhưng cảm giác của cả ba phim Ossos, In Vanda’s Room và Colossal Youth mang lại rất sống động và thật. Một sự pha trộn kì lạ của cảm giác phim tài liệu, phối cảnh tableau, bố cục trường phái thể hiện với ánh sáng và chất liệu của Velasquez và Vermeer.

Pedro Costa với tôi là một trong những bậc thầy của điện ảnh hiện đại, phim của ông đẹp. Không đẹp lung linh kiểu bưu thiếp hay rực lửa khiến người ta lao vào như thiêu thân – cái đẹp kiểu trầm mặc khiến người ta phải bóc tách từng lớp, sau mỗi tầng lớp lại ẩn chứa những khám phá mới. Điều tối kị là đưa ra quá nhiều những thông tin thẳng đuột trong khung hình – khung hình của Costa dày đặc thông tin, nhưng chúng mang tính chủ đề thay vì tiểu tiết.

Người xem bị quẳng vào một thế giới lạ – thế giới Fontainhas ta dần làm quen không được Costa nhào nặn dưới hình hài một nơi chốn mà giống một nhân vật chính. Hay nói cho đúng, một chủ đề, một ý tưởng. Với cách sử dụng máy quay rất tiết chế, những câu chuyện của Fontainhas hiện ra vì nó đã tồn tại ở đó rất lâu rồi, chứ không phải đang được kể lại.

38747_jlsj53mh94ijuln2jic18dt263_bild1

Ở Fontainhas có một người phụ nữ trẻ xuất hiện lặp lại chẳng có đóng góp gì cho cốt truyện như một phần bản thể của máy quay, thông qua đó nhân vật của Costa họ như ý thức được sự có mặt và ánh mắt của tôi và bạn, họ quay lưng đi, kéo rèm, đóng cửa lại. Thế giới của những cánh cửa cũ nát đầy uẩn khúc, tự đóng lại, không chịu mở ra như không muốn cho ta chứng kiến những căn phòng tranh tối tranh sáng đằng sau. Thế giới của những chiếc máy vô tuyến chạy mãi không tắt. Thế giới của không hội thoại, vì tiếng nói chỉ dùng để độc thoại. Chẳng ai nghe ai, họ chỉ tự nói với bản thân mình cho đến khi nỗi buồn tràn đầy.

Fontainhas là thế giới của âm thanh, người ta đang dỡ một khu nhà nào đó gần đấy, tiếng súng, tiếng trẻ con chạy, tiếng vô tuyến, tiếng người mang cửa hỏng đi vứt, tiếng ai đó kể về thời tù tội. Rồi lại tiếng súng. Âm thanh ở đây chính là khoảnh khắc, kí ức, là nơi sự chủ quan giao thoa với khách quan. Như phong trào làm phim Cinéma vérité, Costa không có ý định mô tả Fontainhas, ông quan sát và lắng nghe, không nhấn mạnh, chẳng phán xét nhưng tiếng nói chủ quan vẫn hiện diện, bộ ba phim có khả năng khiến tôi tự khám phá những cảm xúc của mình về nơi này: cuộc sống, sự vô tội, hối hận, tức giận, chối bỏ, nhục nhã, nhiệt huyết, khao khát…

Ai dám bảo đây là phim của một gã đàn ông da trắng có đặc quyền?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s