History of World Cinema (Part I: Intro)

Một series dài kì của mình, chưa rõ là cuối cùng sẽ gồm bao nhiêu phần (chắc tầm 10 đến 20 phần còn tùy hứng và biên tập cắt xén lại) tóm lược về lịch sử điện ảnh thế giới, có tham khảo từ tài liệu “The Oxford History of World Cinema” của tác giả (Giáo sư) Geoffrey Nowell-Smith.

PHẦN I: Lời mở đầu
PHẦN II: Thời kì đầu của phim câm (1895-1907)
Phần III: Giai đoạn chuyển giao (1905-1909)
Phần IV: Hollywood (1910-1920)
PHẦN V: Phim câm thời hậu Thế Chiến thứ nhất
PHẦN VI: Một số nền điện ảnh tiêu biểu trong giai đoạn phim câm
PHẦN VII: Sự ra đời của tiếng động
PHẦN VIII: Thời kì của Studio
PHẦN IX:
PHẦN X:
PHẦN XI:
PHẦN XII:
PHẦN XIII:
PHẦN XIV:
PHẦN XV:

PHẦN I: LỜI NÓI ĐẦU


The Last Command (1928) – Đạo diễn: Josef von Sternberg

Nhà làm phim tài liệu Paul Rotha đã mô tả điện ảnh là “một phương trình vĩ đại hình thành từ hai biến số: nghệ thuật và công nghiệp.”
Đây là một nhìn nhận đầu tiên nhưng cho đến giờ vẫn mãi là một chân lý. Xuất phát từ một loại hình giải trí thông thường, qua hơn 100 năm thăng trầm thì điện ảnh đã trở thành một nền công nghiệp trị giá nhiều tỷ đô, một loại hình nghệ thuật nguyên gốc và là một loại hình giải trí có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến xã hội loài người.

Xuất hiện gần như cùng một lúc vào những năm đầu thập niên 90 của thế kỉ XIX ở những mặt trận tiên phong như: Pháp, Mỹ, Anh quốc và Đức (mặc dù nói và kể tên bốn nước này ra nhưng trong giai đoạn tiền mở đầu thì Anh và Đức đóng vai trò tương đối nhỏ. Đi đầu phải nói đến Pháp và nối tiếp theo sau là Mỹ), điện ảnh đã có một sự phát triển thần kì và vượt bậc, chỉ trong vòng chưa đến 20 năm đã lan rộng ra khắp thế giới, đặc biệt là ở những thành phố lớn như Paris, New York, London, Berlin… khi được sự chú ý, yêu thích rộng rãi của nhiều tầng lớp khác nhau: văn nghệ sĩ, trí thức, giới khoa học, chính trị….

Qua năm tháng thì ta có thể khẳng định rằng: điện ảnh và đời sống xã hội có tương quan qua lại không thể tách rời. Điện ảnh có ảnh hưởng lớn đến xã hội, không chỉ dưới góc nhìn giải trí mà nó còn là một phương tiện giáo dục, một công cụ tuyên trình chính trị (mị dân, phản chiến…), nghiên cứu khoa học… Và ngược lại, thời thế và mọi biến động của thế giới hay sự tiến bộ, phát triển của khoa học kĩ thuật cũng nhào nặn và định hướng điện ảnh khiến mỗi thời điểm khác nhau lại có những sắc thái và giá trị khác nhau.

Chính vì vậy để phân tích, tìm hiểu một bộ phim, để có cái nhìn đúng đắn và khách quan về bất kỳ bộ phim nào thì kiến thức về lịch sử điện ảnh là vô cùng cần thiết. Để có thể đặt nó vào đúng hệ quy chiếu: khoa học công nghệ kĩ thuật làm phim lúc đó ra sao, tình hình chính trị xã hội trên thế giới thế nào, phong trào và xu hướng nghệ thuật….
Không thể nhìn khám phá về lực hút của Trái Đất của Isaac Newton và tặc lưỡi: “Cái đó ai chả biết. Nếu một nhà khoa học bây giờ sống về thời đó thì chắc cũng khám phá ra thôi.”
Tương tự với điện ảnh, nhiều cái tưởng chừng bình thường, đơn giản bây giờ lại là cả một đột phá và công sức tâm huyết của điện ảnh ngày xưa.
Hãy nhớ một điều:
“SỨC MẠNH CỦA SỰ SÁNG TẠO MỚI LÀ VÔ HẠN. MỘT THỨ LÀM LẠI DÙ HAY ĐẾN ĐÂU THÌ CŨNG CHỈ LÀ LÀM LẠI.”


The Phantom Carriage (1921) – Đạo diễn: Victor Sjöström

Một vấn đề muôn thở khác không chỉ riêng với điện ảnh mà còn với nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau đó là mâu thuẫn giữa nghệ thuật thuần khiết và nhu cầu của thị trường.
Nghệ thuật truyền thống luôn gặp khó khăn với việc bắt kịp thời đại và mở rộng lượng khán giả trung thành của mình. Nói đúng đắn hơn thì nghệ thuật không cần bắt kịp thời đại và cũng không cần lôi kéo khán giả về phía mình. Dẫu sao thì hai cái yếu tố trên vẫn có quan hệ chặt chẽ, tương hỗ với nhau hơn ta tưởng. Với những hãng phim thì họ nhìn nhận điện ảnh dưới một con mắt khác: một ngành công nghiệp. Và đã là một ngành công nghiệp lành mạnh thì phải cân bằng và dung hòa được hai yếu tố trên, phải công nghiệp hóa và chuyên nghiệp hóa đến từng khâu nhỏ nhất để giảm thiểu chi phí sản xuất và mang lại lợi nhuận tối đa.

Nhưng không thể phủ nhận lợi ích mà phim thương mại mang lại: nó bơm tiền cho các dự án phim nghệ thuật ít lãi hay lỗ là chuyện bình thường. Đó là ở đây ta không nói đến những dự án độc lập kinh phí thấp, xin tài trợ đầu tư hay các nền điện ảnh được nhà nước bảo trợ như các nước Bắc Âu chẳng hạn…

Xét về điện ảnh nghệ thuật thì mỗi nước đều có những nét duyên thầm khác nhau khó có thể so sánh: Anh, Mĩ, Nga (Liên Xô), Pháp, Ý, Đức, Nhật, Bắc Âu, Mỹ La tinh… chứ khi nhắc đến sự nhạy bén trong kinh doanh thì khó có cái tên nào trong số trên có thể qua mặt được Mỹ – đất nước của những cái đầu nhạy, tinh và thức thời đến thực dụng. Mỹ đã và đang duy trì được vị trí thị trường xuất khẩu phim lớn số một thế giới. Cũng chẳng phải chuyện gì mới khi từ trước chiến tranh Thế giới thứ nhất Mỹ đã khẳng định được vị trí áp đảo đó của mình. Ngay trong bản thân nước Mỹ cán cân điện ảnh cũng ngả hẳn sang phía Tây: Hollywood.

Các bộ phim của Hollywood ngay từ giai đoạn đầu đã rất chịu khó chăm chút về phối cảnh, trang phục, đạo cụ. Nội dung phong phú hấp dẫn khán giả đại chúng. Hệ thống quảng bá, phân phối phim rộng rãi và hiệu quả. Các bộ phim quy tụ nhiều ngôi sao. Và điều quan trọng nhất, điều các nước khác không có chính là sự thức thời của người Mỹ: cái gì không mua được, không làm được bằng tiền thì có thể mua bằng rất nhiều tiền. Hollywood không tiếc tiền đãi ngộ, mời các đạo diễn, diễn viên có tài của châu Âu hay liên tục mua bản quyền các chế tác, phát kiến, sáng tạo mới về kĩ thuật điện ảnh…


The Emperor Jones (1933) – Đạo diễn: Dudley Murphy

Tất nhiên là phần còn lại của điện ảnh thế giới vẫn sống tốt sống khỏe. Một bộ phận thì học theo Hollywood và có những tên tuổi khác vẫn trung thành với bản sắc của mình, phục vụ một tầng lớp khán giả tận tụy và trung thành – những người không thấy thỏa mãn, chưa thấy đủ từ Hollywood. Để nói và phân tích hết các sắc thái của những tên tuổi trên thì có lẽ là bất khả thi, dù có viết dài bao nhiêu cũng là không đủ nên bài viết này chỉ là một cái nhìn cực kì ngắn gọn và tóm lược về điện ảnh thế giới, và xa hơn nữa là điểm qua những tên tuổi nổi bật ở từng thời kì: Mĩ, Anh, Ý, Pháp, Đức, Nhật, các nước Bắc Âu, điện ảnh Nam Mĩ, châu Phi, Iran, Ấn Độ, cộng đồng phim Hoa ngữ…

Nếu dựa trên những sự kiện chính yếu thì có thể tạm chia lịch sử điện ảnh thành ba giai đoạn lớn:
– Giai đoạn phim câm từ năm 1895 đến năm 1930.
– Giai đoạn phim có tiếng từ năm 1930 đến 1960.
– Giai đoạn điện ảnh cận đại từ năm 1960 cho đến ngày nay.

Thông qua từng giai đoạn này hy vọng mình sẽ mang lại cho người đọc có cái nhìn rõ thêm về điện ảnh, không những từ góc độ nghệ thuật mà còn cả lịch sử, kĩ thuật, chính trị, kinh doanh… ở một phạm vi nhất định. Hy vọng là thông qua những bài viết dạng này sẽ ngày càng có nhiều người yêu thích phim cổ, phim cũ và có thêm đam mê tìm hiểu về điện ảnh một cách chỉn chu hơn.

<Còn tiếp…>

Advertisements

2 thoughts on “History of World Cinema (Part I: Intro)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s